Madeira, vulkanische stomp die uit de diepzee oprijst op ongeveer 550 km van de Marokkaanse westkust, droomeiland, bloemeneiland, een kleine 2000 ha drijvende wijngaard, bewerkt door 4000 wijnboeren. Het eiland ligt op 1000 km van Lissabon. Het is 57 km lang en 22 km breed, met meer dan 250.000 inwoners, waarvan de helft in de hoofdplaats Funchal. Bergachtig land met als hoogste piek de Pico Ruivo, 1861 m hoog. Tropisch klimaat met temperende werking van een koele golfstroom.
Geschiedkundig overzicht:
Het onbewoonde en bosrijke eiland Madeira werd in de eerste eeuw voor Christus ontdekt door de Feniciërs, die blijkbaar enkel wat geiten hadden achtergelaten en verder met deze ontdekking niets hebben gedaan. Pas rond 1420 werd het eiland herontdekt door Portugese zeevaarders, o.a. een zekere Zarco die de eerste gouverneur werd van het eiland. Hij vestigde zich in Funchal, de stad van de venkel (Funchi) en wordt als de stamvader van de Madeirezen beschouwd. Pas in 1497 werden de eilanden bezit van de Portugese kroon. Afrikaanse en Arabische slaven werden geïmporteerd door de Portugese kolonisten, meestal edellieden en aristocraten die met een stuk grond werden beloond voor bewezen diensten. Daarnaast vestigden zich ook Noordportugese arbeiders en rijke avonturiers uit Vlaanderen, Frankrijk en Italië op Madeira. Bossen werden gerooid, terrassen aangelegd en irrigatiesystemen (levadas) ontwikkeld, die nu nog altijd worden gebruikt. Aanvankelijk werd gestart met suikerrietplantages en bosbouw, maar door de concurrentie vanuit Brazilië werden de suikerrietvelden in de 16de eeuw vervangen door wijngaarden, die eigenlijk bedoeld waren voor de productie van wijn als medicijn voor de zeelieden.
Vanaf 1537 wordt voor de eerste keer gewone niet versterkte wijn massaal naar Engeland uitgevoerd. Het waren tot dan toe vooral Italiaanse en Vlaamse immigranten geweest die de wijnhandel domineerden. Na een verloren oorlog met Engeland was Portugal in 1654 verplicht een vredesakkoord te aanvaarden waarbij o.a. de Engelse immigranten dienden te worden bevoordeeld. Een halve eeuw later richtten deze Engelse nieuwkomers hun “Factory” op, hun eigen handelssyndicaat dat instond voor de kwaliteitscontrole, net zoals dat van Oporto. In 1663 besliste de Engelse regering dat alle Europese goederen met Engelse schepen en via Engelse havens dienden te worden verscheept. Het grote succes van het eiland als handelsbasis is ook te danken aan een entente tussen de Madeirawijnhandel en de Engelse kolonisten, waarbij de producten van Madeira als niet-Europees werden beschouwd en dus rechtstreeks via Funchal konden worden ingescheept en vandaar naar Amerika vervoerd, in de plaats van via de Engelse havens. Vandaar dat deze wijnen nu nog altijd zo sterk gewaardeerd zijn in de V.S. en dat de Madeirahandel nog steeds grotendeels in handen is van enkele Engelse families, zoals Charles John Blandy, Thomas Leacock, en William Cosart. Vanaf de 17 de eeuw raakt Madeira over de hele wereld bekend, vooral de koningen, keizers en tsaren waren gretige consumenten.
Begin achttiende eeuw breken gouden tijden aan voor de Madeira. Vanaf de negentiende eeuw gaat het bergaf, omdat de langzame zeilboten worden vervangen door snellere stoom- en dieselboten, waardoor het niet meer nodig was om nog in Funchal aan te leggen voor proviandering. Deze neerwaartse trend werd nog versterkt door de meeldauwplaag van 1852 en de druifluisplaag van 1872, waardoor 80 % van de wijnstokken afstierven
Interne politieke problemen in Portugal en de twee wereldoorlogen belemmeren de heropbouw van de wijnindustrie in de eerste helft van de 20ste eeuw. Portugal komt in de E.U. en kan dankzij Europese subsidies beginnen aan de modernisering, maar nu remt de smaaktrend, die ondertussen van zoet naar droog is geëvolueerd, het succes van de Madeira af. Momenteel zorgt het toegenomen toerisme naar het eiland ook voor een vernieuwde belangstelling voor de betere Madeirawijnen.
Enkele wijnweetjes:
Oorspronkelijk was de Madeira een gewone wijn. Door verschillende oorlogen van de achttiende eeuw en het onveilige zeeverkeer viel de verkoop van de Madeira stil. Daarom moest men de wijn wegens plaatsgebrek distilleren en van daar was het maar een kleine stap om een paar liter brandewijn aan de vaten toe te voegen om de wijn sterker te maken zodanig dat hij langer kon bewaren en ook beter tegen een lange zeereis bestand werd. Zo ontdekte men dat door het schudden en het deinen van het schip en door de hitte van de tropen een betere versmelting van wijn en brandewijn plaatsvond en dat de wijn merkwaardig zacht werd. Een logische verdere stap was de versterkte betere Madeira’s een verre reis over zee te laten maken langs India of langs Brazilië en van daar komen de benamingen “East-India” of “Retour des Indes” op sommige oude Madeira’s. Nog later werd de kwaliteit “East-India” gemaakt zonder bootreis door de tropen, maar in verwarmde ruimtes op schommelende vloeren en ongeveer een jaar bereikte men hetzelfde resultaat. Nu verstaan wij onder Madeira een zacht geoxideerde versterkte wijn, die enigszins vergelijkbaar is met vatgerijpte port en sherry.
De wijnwetgeving op Madeira is dezelfde als op het Portugese vasteland, alleen komen er voor de Madeira DOC een aantal extra bepalingen bij van het controleorgaan “Instituto do Vinho de Madera”.
Madeira DOC wordt ingedeeld naar de gebruikte druivensoorten en hij mag de naam ervan enkel dragen als 85 % ervan in de wijn zit:
Tinta negra mole, een kruising tussen pinot noir en grenache, vroeger bestemd voor de goedkopere wijnen; nu worden er goede 10 jarige blends, colheita’s en frasquiera’s van gemaakt.
Cercial of Sercial, misschien een variant van de riesling.
Verdehlo, een variant van de witte Italiaanse verdia, synoniemen zijn gouveio, verdello en godello.
Beide voorgaande soorten dienen meestal voor de drogere wijnen. Zij groeien op de hoger gelegen hellingen en het plukken gebeurt meestal pas in oktober.
Malvazia candida of malmsey, de meest begeerde topdruif van Kretenzer origine. Geeft mooie zoete wijnen.
Boal of bual, een witte druif met weinig opbrengst.
De laatste twee soorten worden vooral voor de vinificatie van zoetere wijnen gebruikt. Zij staan meestal lager op de heuvelflanken en worden vaak al in augustus geoogst.
Terrantez, bijna uitgestorven druivensoort die men nu probeert in stand te houden.
Deze soort geeft zoetere wijnen dan verdelho en minder zoete dan boal
Bastardo, synoniem van de trousseau, vaak gemengd met tinta negra mole.
Moscatel, synoniem van de muscat d’Alexandrie, enkel nog in oude vintagewijnen te vinden.
Listrao, komt enkel op het eiland Porto Santo voor en nu hoofdzakelijk als tafeldruif.
Alfhonse Lavallé, alleen tafeldruiven.
De droge Madeira’s laat men volledig uitgisten en worden pas daarna versterkt met wijnalcohol. Voor de zoetere soorten wordt de gisting vervroegd gestuit door toevoeging van de alcohol. Dan gaat de wijn in de “estufa”, om te worden gestoofd volgens de estufagemmethode, die in 1802 wettelijk werd bepaald: namelijk drie maanden op 50° of vier maanden op 45° met een opwarmingssnelheid van maximaal 5° per dag. De temperatuur van 45° is door de E.U. ondertussen verboden. Ongeveer 10 % van het volume aan wijn gaat zo verloren en ook ongeveer 2 % alcohol. De goedkopere soorten worden pas verrijkt na het stoven en moeten dan nog minstens een jaar rijpen op houten vaten. De betere kwaliteiten rijpen normaliter veel langer op hout. Het imiteren van de “zeereisprocedure” bleek pas optimaal, als de temperatuur niet te snel werd opgevoerd. Daarom gaan de betere wijnen, zoals de reserva, de colheita en de vintage niet in de estufa, maar worden in houten vaten op zolders en dergelijke gestockeerd, zodat de temperatuursverhoging veel geleidelijker verloopt. Dit noemt men dan de canteiromethode.
Een jarenlange vatrijping is het geheim van de typische Madeiraontwikkeling. Een vintage of frasqueira, met jaartal en van uitsluitend druiven van dat jaar mag pas op de markt na 20 jaar vatrijping. De E.U. bevordert zelfs de productie van de vintage door de lagering te prefinancieren. De lagere kwaliteiten krijgen op het etiket de vermeldingen van de lageringstijd. Het gaat hier om blends van verschillende jaartallen met een verwijzing naar de jongste mengwijn. De keukenmadeira’s werden tot 2001 meestal hier gebotteld voor of door supermarktketens. Ze waren gemaakt van de tinta negra mole (soms gemengd met trousseau) en vaak zijn ze door hun bedenkelijke kwaliteit niet geschikt om te drinken. Het keukengebruik van deze Madeira’s, net als de gewoonte om goedkope Port als aperitief te drinken, stammen uit de Franse keuken en zijn een regelrechte miskenning van de kwaliteitsproducten. Vanaf 2002 is de uitvoer in bulk verboden, behalve indien gekruid met peper en zout en enkel geschikt voor keukengebruik.
Indeling naar rijpingstijd:
Rainwater: oorspronkelijk met regenwater aangelengde wijn, nu een heel lichte wijn.
Finest (selected, choice, seleccionado): estufagemmethode, meestal tinta negra mole, gemiddeld 3 jaar oud, fruitig.
Reserva ( five years, velha): gemiddeld 5 jaar oud, 85 % van de vermelde druivensoort. estufagem- of canteiromethode, gevolgd door houtrijping.
Special reserva: (Ten years old, reserva velha): gemiddeld 10 jaar oud, canteirosysteem. Hier begint de magie en vanaf hier proeven de echte liefhebbers.
Extra reserva: gemiddeld 15 jaar oud, enkele zeldzame keren 20, 30, 40 jaar oud.
Solera: op Madeira mocht jaarlijks maximum 10 % van het vat worden afgetapt en bijgevuld met jongere wijn. Die behandeling kon maar tien keren plaatsvinden en dan moest verplicht worden gebotteld. Jaargang verwees naar het oorspronkelijke vat. Dit systeem is in strijd met de E.U.-wetgeving wordt niet meer toegepast.
Colheita (ook harvest):modernere versie met oogstjaarvermelding en met vijf jaar vatrijping, voor de cercial zeven jaar. Hij wordt in twee varianten verkocht, nl als “harvest colheita” voor wijnen met 5 jaar vatrijping en als “colheita” na 12 tot 18 jaar vatrijping. Als de druivensoort wordt vermeld, betekent dit wel dat ze voor 100 % moet aanwezig zijn. Die vroegtijdige colheitabotteling gebeurt met wijnen, die voor vintage waren bedoeld, maar te licht uitvallen voor 20 jaar vatrijping . Na de botteling op hun hoogtepunt is er nog weinig evolutie en zijn ze feitelijk klaar om te drinken. Deze colheita’s zijn vaak juweeltjes.
Vintage of frasqueira: minimum 20 jaar vatrijping is verplicht en 2 jaar flessenrust is aanbevolen. Vaak zijn de lagertijden veel langer, tot 100 jaar, en bij overconcentratie wordt in grote glazen korf- of mandflessen overgetapt. Na botteling valt de evolutie in de fles quasi helemaal stil.
Vinho da Rado (da Volta ,da Torno, Torna Viagem): uitzonderlijke wijnen uit de periode rond 1970, die per schip de evenaar hebben overgestoken of een wereldreis hebben gemaakt, naar analogie met de middeleeuwse omstandigheden.
Vinho Quinada: een populaire Madeira met kinine die in de tropen werd gebruikt om malariakoorts te bestrijden.
Terroir
Mioceentijdperk: tussen 20 miljoen en 1,7 miljoen jaar geleden is het eiland ontstaan.
Vulkanisch, kleiachtig, rijk aan mineralen, wel potasarm. Men legt stenen in de plantgaten tegen het samenklitten van de klei.
Veel pergolasnoei, die bescherming biedt tegen de hevige stijgingswinden en ook nog tuinbouw onder de druivelaars toelaat.
Malvazia en boal vooral op de warme zuidelijke hellingen.
Cercial en verdelho hoofdzakelijk op de koelere noordflanken en op grotere hoogte.
Overal handmatige oogst, in het noorden tot half november (Cercial) en in het zuiden maar tot half september.
Subtropisch klimaat met afkoeling van een koele golfstroom.
Enkele belangrijke producenten:
Vinhos Barbeito, Pereira d’Oliveira Vinhos en Madeira Wine Comany. Dit laatste bedrijf is voor 55 % van Symington uit Oporto en heeft een aantal kleintjes opgekocht en omvat ondermeer de grote merken Blandy’s, Cossart-Gordon, Leacock’s en Miles en de kleinere goedkope merken Lomelino, Welsh en Ferraz. Er zijn nog een viertal andere belangrijke producenten actief, Artur de Barros e Sousa, H.M. Borges, Henriques & Henriques en Justino Henriques.
De grotere openheid van de Vlaamse markt, de kritische ingesteldheid en de hogere koopkracht hebben ervoor gezorgd dat de betere Madeira’s in Vlaanderen veel vlotter verkrijgbaar zijn dan elders in Europa. Bovendien kunnen wij stellen dat de vintage-Madeira’s een uiterst lang bewaarpotentieel hebben en daardoor enigszins interessant kunnen zijn als belegging. Anderzijds is de levensduur van de Madeira’s zeker niet eeuwigdurend en is de meest voorkomende fout bij de oude wijnen dat er soms enkel ongedekt zuur overblijft
Tekst: Edgar Colson, Villersstraat 11, B-3500 Hasselt.
Bronnen:
- “Château Simple” door Herwig van Hove, uitgegeven door Globe, Roularta NV, Roeselare (ISBN 90 5466 5068).
- “Madeira, de drijvende wijngaard” door Guido Franque en Fabian Scheys, uitgegeven door Book & Media Publishing, Deurne.