Biologische Wijnbouw.
De afdeling Maastricht van het Nederlands Genootschap van Wijnvrienden heeft op 10 oktober 2009 een interbaillage-activiteit georganiseerd rond het thema biologische wijnbouw. Tijdens deze bijeenkomst is gebleken dat er nog veel onbekend is over dit thema. Daarom probeer ik wat meer info te verstrekken over het thema waardoor er wat meer begrip en kennis ontstaat over de biologische wijnbouw en de aanverwante methoden van wijnbouw.
Als je op internet zoekt naar biologische wijnbouw vind je veel informatie. Ik heb een compilatie gemaakt van de informatie van het wijninformatiecentrum/produktschap wijn, van een artikel van Roeland Koning en van een artikel van Antoon de Paepe van wijnimportzaak Biotiek.
PRINCIPES VAN DE BIOLOGISCHE TEELT
De biologische cultuur is gebaseerd op de principes van de teelt in een levende, evenwichtige grond en houdt rekening met de natuurlijke cycli van het biologische leven en met het respect voor het milieu. Alle gebruik van chemisch samengestelde producten is verboden.
De grond wordt met natuurlijke, humusrijke meststoffen gevoed, de biologische activiteit in grond en plant wordt bevorderd, de weerstand tegen ziektes wordt aangescherpt.
Geen enkel schadelijk residu wordt achtergelaten in de boven- en ondergrond.
Dit alles vertaalt zich als volgt in de praktijk: tijdens de teelt van druiven wordt nogal wat bestreden: onkruid, ongedierte en ziektes van de wijnstok.
Wij spreken over biologische wijn als die is bereid uit biologisch geteelde druiven. Biologische druiven die met aandacht en zorg voor het milieu zijn geteeld, zonder het gebruik van kunstmest, de toepassing van gentechnologie en met een minimaal gebruik van chemische gewasbeschermingsmiddelen. Chemische gewasbeschermingsmiddelen zorgen voor verontreinigd grondwater en een vermindering van het leven in de bodem. De levende bodem is een belangrijke schakel in de kringlopen van het agrarisch bedrijf. Dit leven wordt gekoesterd en zorgvuldig in de gaten gehouden. Het is een van de belangrijke redenen dat de biologisch werkende boeren zoveel mogelijk gebruik maken van dierlijke en plantaardige bemesting. Geen kunstmest dus. Een goed plantenmengsel zorgt voor bloemgroei gedurende het hele seizoen, bindt stikstof, levert veel organische stof (humus) en houdt - door veel en diverse wortelgroei - de bodem luchtig. Zoals bodembegroeiing met bijvoorbeeld klaver, dat de humusopbouw bevordert en het bodemleven stimuleert, wat uiteindelijk een positieve invloed heeft op de beluchting van de grond. Onkruid is een van de ongemakken waarmee de biologische wijnboer wordt geconfronteerd. In de biologische wijnbouw wordt bewust gebruik gemaakt van de natuurlijke begroeiing in en om de wijngaard. Deze kan een positieve bijdrage leveren aan de vruchtbaarheid, doorlaatbaarheid en stabiliteit van de bodem. De begroeiing kan in de hand gehouden worden door ploegen, maaien, inzaaien van plantaardige ondergroei (klaver) of met resten van organisch materiaal (mengsel van plantenresten) dat het onkruid wegdrukt en de bodem voorziet van de nodige stikstof. Sommige boeren laten schapen grazen tussen hun wijnstokken om de groei van onkruid te beheersen.
Ziekten en plagen worden beschouwd als een teken van onevenwichtigheden in het systeem. Door biologische druiventeelt is heel het biologische systeem in de wijngaard beter in evenwicht. Daardoor kunnen ziekten en plagen zich minder explosief ontwikkelen. Bij de ongediertebestrijding waar de wijnbouwer zich voor geplaatst ziet, is de biologische wijnbouw vaak in het voordeel, omdat deze, na jaren biologisch te hebben gewerkt, een natuurlijk klimaat heeft gecreëerd waarbij de druivenstokken veel weerbaarder zijn geworden tegen schadelijke insecten. Indien men er voor gezorgd heeft door o.a. de beplanting rondom de wijngaard aantrekkelijk te maken voor vogels, heeft men er tevens voor gezorgd een natuurlijke vijand van de insecten in te schakelen. Het gebruik van insecticiden is uiteraard verboden. Toch ontkomt de biologische boer niet aan het gebruik van bestrijdingsmiddelen. De volgende middelen zijn wel toegelaten:
* tegen schimmels (mildiou en oidium =meeldauw): bordelese pap (koper-kalkoplossing)
en sterkverdunde zwavel ( in poeder en in waterige oplossingen)
* preventief tegen allerlei andere ziektes: seksuele verwarring,
kweken en uitzetten van nuttige insecten
* bacillus thuringiensis (een bacterie die gif produceert dat schadelijk is voor insecten, larven en rupsen), pyrethrum en rotenon (insecticiden van plantaardige oorsprong)
* winterbescherming: koper- en sodaoplossingen, niet toxische witte oliën
* schadelijke bacteriedoding : sterk verdunde zwavelanhydride (sulfiet) in verhoudingen die ongeveer op de helft tot een derde van de wettelijk toegelaten normen liggen. Sommige telers gebruiken helemaal geen sulfiet.
* vinificatie (wijnbereiding): geen of uiterst beperkt gebruik van sulfiet, stabilisatie door collage (klaring) met eiwitten of bentoniet, geen of uiterst beperkte filtering
Zowel in de biologische als in de niet biologische wijnbouw wordt het gebruik van deze stoffen tot een minimum beperkt. De aanplant van meeldauwtolerante of -resistente druivenrassen draagt hiertoe bij.
De oogst van druiven geschiedt bij biologische wijnbouw meestal handmatig. Hierdoor ontstaat er minder schade aan de druiventrossen. Beschadigde druiven zijn namelijk uiterst gevoelig voor schimmelvorming. Schimmelvorming is nadelig voor de uiteindelijke kwaliteit van de wijn.
Na de pluk worden de druiven naar de wijnkelder getransporteerd, waar de vinificatie plaats vindt. De bereiding van biologische wijn wijkt niet veel af van die van conventionele wijn. Nagenoeg alle wijnboeren willen zo min mogelijk gebruikmaken van het schoonmaak- en conserveringsmiddel sulfiet. Als schoonmaakmiddel is er nauwelijks een bezwaar tegen in te brengen. De vaten en apparatuur moeten immers goed worden gereinigd. Indien men daarna met water naspoelt is er bijna niets meer van over in de tanks en vaten. Voor het gebruik als conserveringsmiddel gelden maximaal toegestane hoeveelheden per liter wijn, per land. De meeste wijnproducenten gebruiken veel en veel minder dan wettelijk is toegestaan. In de biologische wijnproductie zal men van nature geneigd zijn zo min mogelijk van o.a. dit goedje als conservering aan de wijn toe te voegen. Ook bij de vinificatie zijn alle chemische hulpmiddelen taboe, zoals kleur-, smaak- en aromaverbeteraars, middelen om te ontzuren of bi te zuren enz. Filtratie wordt indien mogelijk beperkt, waardoor de wijn zijn natuurlijk karakter optimaal behoudt. Bij biologisch-dynamische wijnbouw klaart men de (rode) wijn vaak met behulp van het geklopte eiwit van kippeneieren.
Biologisch-dynamisch werkende boeren gaan nog een stapje verder dan hun biologische collega's. Zij maken gebruik van op de natuur inwerkende krachten. Volgens de vader van de biologisch-dynamische gedachte, Rudolf Steiner (1861-1925), bezitten volle maan, Venus en Mercurius, kosmische krachten die de gezondheid van planten beïnvloeden en die gebruikt kunnen worden om ziekten en plagen te bestrijden. In de biologisch-dynamische wijnbouw gaat men een stap verder dan bij de biologische manier van werken. Men houdt hier rekening met allerlei natuurkrachten en kosmische wetten. Een aantal wijnboeren houdt er allerlei verschillende levensbeschouwingen erop na, zoals de Antroposofie.
Voorbeeld van een bio-dynamische wijngaard
Er zijn voor en nadelen bij biologische wijnbouw. Sceptici zijn van mening dat biologische landbouw alleen mogelijk is doordat het biologische land is omgeven door niet biologische opererende bedrijven, die bepaalde ziekten reeds hebben bestreden.
Anderzijds moeten de biologisch werkende bedrijven hun land beschermen tegen het overwaaien van stuifmeel van genetisch gemanipuleerde planten, waardoor de biologische keten in aanraking kan komen met ongewenste organismen. Het is een van de grootste zorgen voor de biologische boer. Diverse organisaties onderzoeken hoe genetisch gemodificeerde, niet-biologische en biologische teelten naast elkaar kunnen bestaan.
Wereldwijd gaat biologische wijnbouw gepaard met minder energieverbruik en heeft het een positieve invloed op de werkgelegenheid op het platteland. Een nadeel is dat een biologische aanpak arbeidsintensiever is en daardoor de consumentenprijs nadelig beïnvloedt.
Controle op biologische wijnbereiding. Ondanks het ontbreken van specifieke Europese wetgeving met betrekking tot de biologische wijnbereiding moet ‘biologische wijn' toch aan wettelijke nationale regels voldoen. Op de naleving daarvan vindt toezicht plaats. Biologische en biologisch-dynamische producten zijn vaak herkenbaar aan een keurmerk, hoewel sommige biologisch werkende boeren de voorkeur geven om het keurmerk achterwege te laten. Op Europees niveau wordt momenteel gewerkt aan één uniform verplicht te gebruiken keurmerk voor biologische producten. Tot die tijd kunnen de lidstaten hun eigen erkende keurmerk blijven voeren. In Nederland is dit bijvoorbeeld EKO. Andere Europese lidstaten hebben hun eigen keurmerken, maar hanteren dezelfde basisregels. Skal is de controleorganisatie voor biologische producten in Nederland die toeziet op de naleving van de EU-regels op het gebied van onder andere bemesting, gewasbestrijdingsmiddelen, opslag en etiketteringvoorschriften. Wie aan de voorschriften voldoet, mag het product biologisch noemen en het EKO-keurmerk gebruiken. Het Skal-nummer verwijst naar het bedrijf dat voorkomt op de lijst van biologische bedrijven. Voor biodynamische landbouw bestaat er het Demeter keurmerk. Demeter is in de Griekse mythologie de godin van de landbouw en vruchtbaarheid.
Hieronder een uittreksel uit een artikel van Antoon DE PAEPE
WIE GARANDEERT DAT BIOLOGISCHE WIJN OOK ECHT BIOLOGISCH IS?
|
|
De term "biologische teelt" is beschermd door de Europese Unie. Door enkele privé organismen werd een strikt lastenboek opgesteld. De navolging van dit lastenboek wordt onder supervisie van het Ministerie van Landbouw door onafhankelijke organismen minstens één maal per jaar gecontroleerd, waarna een certificaat van biologische landbouw wordt toegekend. Dit certificaat is slechts voor één jaar geldig en moet telkens na controles vernieuwd worden. |
|
Naast deze gecontroleerde biologische telers, zijn er nog vele duizenden die deze teelt geheel of gedeeltelijk toepassen (vooral de zeer grote huizen), echter zonder controle. Het spreekt vanzelf dat 100% garantie alleen geboden wordt door de gecontroleerde telers. |
IS BIOLOGISCHE WIJN WEL KWALITEITSWIJN?
|
Eeuwenlang werd alle wijn biologisch gemaakt. Na de tweede wereldoorlog kwam hierin verandering door de snelle groei van de chemische sector. De meerderheid van de wijnbouwers koos voor deze oplossing uit gemaksoverwegingen en uiteraard omdat het rendement hiermee spectaculair steeg, zij het ten koste van de kwaliteit ! |
|
|
|
De laatste 10 jaar kwam hierin een totale ommekeer. Een nieuwe jonge generatie van wijnbouwers, veelal universitair en oenologisch geschoold, investeerde zwaar in de moderne technologie, die de "gewone" wijnbouw ondertussen op een hoger peil had gebracht. |
|
Geen enkele betrouwbare wijnkenner ontkent nu nog de zeer goede kwaliteit van wijnen uit biologische en biodynamische teelt. Het surplus, dat deze wijnen 100% gezond en milieuvriendelijk zijn is dan ook graag meegenomen. |
KAN JE BIOLOGISCHE WIJN BEWAREN?
Ook in de wijnindustrie is het just-in-time-marketingprincipe geen onbekend gegeven. Steeds meer niet-biologische wijnen zijn dan ook op snelle consumptie gericht. De druiven worden zo vroeg mogelijk geplukt, de gisting en rijping kunstmatig geforceerd, smaak-en aromaverbeteraars doen de rest.
Biologische druiven worden daarentegen op natuurlijke wijze geteeld en pas bij volledige rijpheid geplukt. Enkel gezonde, onbespoten en handgeplukte druiven komen in de gistingskuip terecht en elke artificiële chemische behandeling of mechanische manipulatie is uit den boze. Schadelijke bewaarmiddelen en/of chemische bacteriëndodende middelen(die ook de goede bacteriën doden) zijn taboe.
Pasteurisatie en sterilisatie (veelvuldig toegepast in de "gewone" wijnmakerij) zijn strikt verboden. Het gistingsproces voltrekt zich op volledig natuurlijke wijze, met de eigen gisten van de druivencultuur. Hier is geen sprake van in labo opgefokte gistingsklonen, waaraan reeds op voorhand smaak-en aromaverbeteraars toegevoegd zijn, om de zogenaamde" typiciteit" van de streek kunstmatig na te bootsen.
Dit alles maakt biologische wijn bij uitstek een echte kwalitatief hoogstaande bewaarwijn, die wint met rijping en de natuurlijke eigenheid van elke wijnregio in zichzelf heeft.
Tot zover Antoon de Paepe.
Bekende vertegenwoordigers van de bio-dynamische wijnbereiding zijn:
Uit Savennières (de west Loire) Nicolas Joly op Coulée de Serrant, waar we tijdens de NGW-wijnreis in 2002 een bezoek hebben gebracht. Hij heeft een boek geschreven over de kosmoscultuur en staat met zijn wijnen op de wijnkaart van de beroemdste restaurants van Frankrijk. Toen wij bij hem op bezoek waren en de natuurlijke “verpieterde” wijngaard zagen waren we zeer sceptisch. Nu zijn we meer bekend met het fenomeen en weten we zijn aanpak te waarderen.
Een andere vertegenwoordiger is Philippe Viret uit Saint Maurice sur Eygues in de Zuid Rhône.
Hieronder een uittreksel uit de site van Domaine Viret, waarvan we de wijn Emergence, Saint-Maurice-sur-Eygues 2001, op 12 december 2008 hebben geproefd tijdens de macedoineproeverij in Geulle.
Bij onze volgende wijnreis hopen we opnieuw een bezoek te brengen aan dit wijnhuis.
Domaine Viret, Emergence, Saint Maurice Côte du Rhône AOC,2001
De wijn op dit domein wordt gemaakt volgens het principe van de kosmoscultuur. Kosmoscultuur is een landbouwmethode die de fundamentele principes omarmt van organische en biodynamische landbouw. Het gaat om de vier volgende principes:
1. geobiologie: dit is de studie van de elementen van de aarde, zoals lijnen in de aarde, ondergrondse rivieren, magnetische krachten enz. Het werkt zoals acupunctuur bij mensen, maar dan met natuurstenen menhirs en kosmische punten.
2. planetaire bakens, zoals de Mayas en de Incas al toepasten om de plaatsen, waar zij hun offertafels bouwden, in een gunstige positie tot de planeten te bepalen.
3. rekening houden met kosmische straling
4. gebruik maken van de drie mineralen van het waterkristal: tridymite, kwarts en silica. Dit zijn alle drie vormen van siliciumdioxide.
Al deze principes worden bij Viret toegepast samen met de conventionele aanpak van de groei van de wijnstokken en de controle van de wijngaard. Alles is gericht op het creëren van een echte gezonde biotoop waar de wijnstok zelf zorgt voor een natuurlijk afweersysteem, waardoor er geen onnatuurlijke toevoegingen noodzakelijk zijn.
De vinificatie houdt rekening met het volgende. Materiaal van de hoogste kwaliteit, de oogst moet gezond en op de top van de rijpheid zijn. De druiven moeten goed geselecteerd worden en met de hand geplukt in kleine manden. Ontvangst en transport van de druiven bij aankomst door middel van zwaartekracht. Geen correctieve oenologische praktijken, dus geen toevoeging van gisten, suikers, zuren, tannines, enzymen of vitaminen. Vergisting in kleine containers per grondstuk en afgestemd op het ritme van de seizoenen. Minimaal gebruik van sulfiet (SO2), in het totaal minder dan 10 mg/l voor de witte wijnen. Ook opvoeding per grondstuk apart. Geen filtering en geen toevoeging van sulfiet voor de rode wijnen. Geen steriele filtering van de witte wijnen, enkel een lichte filtering om te klaren.
De doelstelling is alleen wijnen maken die aan deze strenge standaard voldoen. Het handhaven van originele aroma’s en smaak van de wijngaard. Enkel natuurlijke wijnen maken met een sterke identiteit en gezond voor de klanten. Wijnen maken, waarin de oxidatie wordt tegengegaan door de grote mineraligheid. Geef de wijnen enkel lucht bij gebruik.
Het gebouw om de wijn op te voeden.
In 1999 heeft Viret een kelder-kathedraal gebouwd. Eerst werd een ideale plek gekozen vanuit de historie en de oude Egyptische principes van energiestralen, oriëntatie op de zonnestralen, waterkwaliteit en dergelijke en daarna gebouwd als een tempel met gebruikmaking van de gulden snede maatvoering.
De gebruikte materialen zijn:
- natuurstenen blokken van ca 3000 kg per stuk.
- cement met gebruikmaking van lokaal dynamisch water.
- hout.
- verbinding met de aarde door middel van koper
De wijn:
De druivenstokken van gemiddeld 40 jaar oud, grenache, carignan en syrah (de oudste) groeien in een mediterraan klimaat op een terrein gericht naar het zuiden, met een hoogte van 250 tot 300 meter op een klei-,zand- en kalkbodem met ronde keien. De opbrengst bedraagt tussen de 25 en 30 hl per ha. Na een lange en zachte vergisting gedurende 30 dagen wordt de wijn opgevoed in vaten en cuves gedurende 24 maanden.
Nieuws uit de pers over Pesticiden.
Op 26 maart 2008 publiceerde het PAN ( Pesticide Action Network ) Europe een onderzoek naar gevonden pesticiden in veertig flessen niet biologische wijn, zowel wijnen van onder de € 5,00 alsook van € 200,00 en meer. Het hele onderzoek is nog te lezen onder www.pan-europe.info onder articles 26 march 2008 message in a bottle.
Het resultaat was niet om vrolijk van te worden. In alle flessen werden pesticiden aangetroffen, soms wel 10. Wel werden alleen legale pesticiden aangetroffen, maar de vraag is of we daardoor gerustgesteld mogen zijn. In de 6 onderzochte biologische wijnen werd slechts in een fles 1 pesticide aangetroffen.
De reactie van 2 wijnhandelaren op de vraag van ons medelid Leon Tummers hoe deze bedrijven omgaan met pesticiden in wijn was eveneens niet geruststellend. Beiden reageerden dat zij alleen werken met kleinere wijnboeren die zuinig zijn op hun grond, trots zijn op hun product en zelf ook van hun wijn willen genieten.
De reactie van de Gentse hoogleraar kankerpreventie Nicolas van Larebeke is misschien nog wel het meest aan te bevelen en over te nemen. Hij zei de consumptie van wijn niet te zullen minderen maar ik ga mijn vrouw wel vragen biologische wijn te kopen. Veel legale pesticiden zijn ook gevaarlijk. Een veel gevonden stof als procymidone is kankerverwekkend en vermindert de vruchtbaarheid. De hoogleraar wijt de toename van welvaartziekten als kanker aan blootstelling aan chemische stoffen, niet alleen in wijn maar in allerlei producten en dat moet echt verminderen.
Het oordeel is aan u. Ik pleit al enkele jaren voor aandacht voor de biologische wijnbouw binnen de baillages, met name op onze algemene ledenvergadering. De interbaillage-activiteit was een goede opstap. Maar ik ben het met van Larebeke eens om niet nu gelijk uw hele voorraad weg te kieperen, maar wel aandacht te geven aan datgene wat in onze wereld op dit gebied gebeurt.
Proost.
Harry Pallada. (december 2009)